3.5 Περιβάλλοντα και κοινότητες φιλικά προς την άνοια ή τη νόηση

3.5.1. Εισαγωγή

Τα χαρακτηριστικά του δομημένου περιβάλλοντος μπορούν να αποτελέσουν εμπόδιο στην αυτονομία και την ευημερία των ανθρώπων ή να συμβάλουν στην προώθηση του μέγιστου βαθμού ανεξαρτησίας, αυτονομίας και ευημερίας, να αυξήσουν τους περιορισμούς ή να συμβάλουν στην αντιστάθμισή τους καθώς η νόσος εξελίσσεται.

Η κοινωνία μας έχει αντιμετωπίσει πολλαπλές και βαθιές αλλαγές τις τελευταίες δεκαετίες:

• οι δημογραφικές αλλαγές
• οι μετασχηματισμοί στις οικογενειακές δομές
• ο νέος ρόλος της γυναίκας στην κοινωνία
• την τροποποίηση των προτιμήσεων των ηλικιωμένων όσον αφορά τη γήρανσή τους

Όλος αυτός ο μετασχηματισμός μας οδηγεί στο να επανεξετάσουμε ορισμένους από τους πυλώνες στους οποίους βασιζόταν το υφιστάμενο μοντέλο ευεξίας μας.

Μεταξύ των παραγόντων που καθορίζουν την ποιότητα ζωής, το περιβάλλον στο οποίο ζει ένας ηλικιωμένος αποτελεί θεμελιώδη πόρο, όχι μόνο όσον αφορά το φυσικό μέρος, αλλά και τον συναισθηματικό δεσμό που αναπτύσσει με τον χώρο όπου ζει. όπως και με τη γειτονιά και τη σύνδεση με τον κόσμο γενικότερα(Yanguas, Sancho, Del Barrio, 2012).

Η σημασία αυτής της “ηπείρου” όπου θέλουμε να ζήσουμε καθώς γερνάμε, παρουσιάζεται ως μια αναπόφευκτη πτυχή κατά την ανάλυση αυτού του νέου σεναρίου γήρανσης που μας παρουσιάζεται σήμερα.

3.5.2. Ο σχεδιασμός κατάλληλων περιβαλλόντων

Ο σχεδιασμός κατάλληλων περιβαλλόντων για τους ηλικιωμένους, τα οποία ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τις προτιμήσεις τους, είναι ένας κλάδος που έχει αυξανόμενη παρουσία και αντίκτυπο στο σχεδιασμό ανθρωποκεντρικών μοντέλων φροντίδας, ιδίως σε άτομα με άνοια.

Αυτά τα μοντέλα φροντίδας αρχίζουν να υιοθετούν στις προσεγγίσεις τους τα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι ο σχεδιασμός του περιβάλλοντος όπου ζουν οι άνθρωποι επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα ζωής τους και την ανάπτυξη της νόσου, εάν υπάρχει, ή τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να αντιμετωπιστεί.

Υπό αυτή την έννοια, ο σχεδιασμός θεραπευτικών περιβαλλόντων εντάσσεται όλο και περισσότερο στις μη φαρμακολογικές προσεγγίσεις για την ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων που προκαλούν οι άνοιες στις ικανότητες των ανθρώπων.

Ένα περιβάλλον σχεδιασμένο ειδικά για άτομα με άνοια μπορεί να ενισχύσει και να τονώσει τη χρήση των ικανοτήτων που διατηρούνται, να επιβραδύνει την απώλειά τους και να αντικαταστήσει αυτές που χάνονται.

Ένα περιβάλλον που μελετάται, σχεδιάζεται και εκτελείται σωστά ώστε να ανταποκρίνεται στις ειδικές ανάγκες των ατόμων που το κατοικούν ή/και το χρησιμοποιούν μπορεί να αποτελέσει ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο για τη μείωση των συμπτωμάτων που σχετίζονται με την άνοια, όπως η περιπλάνηση, ο αποπροσανατολισμός, η διέγερση, η κοινωνική απόσυρση και άλλα.

Τη δεκαετία του 1970 άρχισε να αναλύεται η σχέση μεταξύ περιβάλλοντος και ανθρώπων(θεωρία της περιβαλλοντικής πίεσης, Lawton και Nahemow, 1973), ενώ από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 άρχισε να ερευνάται ο ρόλος που μπορεί να διαδραματίσει το περιβάλλον στο πλαίσιο μη φαρμακολογικών θεραπειών για άτομα με άνοια.

Η κατανόηση του ποια στοιχεία του περιβάλλοντος παράγουν ευημερία και ποια προκαλούν συγκρούσεις, μειώνει την ικανότητα για απόλαυση και περιορίζει τις δεξιότητες που μπορούν ακόμα να διατηρήσουν(Lawton 2001, Calkins 2001, Wahl and Oswald 2011, Verbeek 2011).

Σύμφωνα με το μοντέλο της περιβαλλοντικής επάρκειας(Lawton 1984), η σχέση περιβάλλοντος-προσώπου καθορίζεται από τη σχέση μεταξύ του επιπέδου της προσωπικής επάρκειας και της περιβαλλοντικής ζήτησης: όσο χαμηλότερη είναι η επάρκεια ενός ατόμου, τόσο μεγαλύτερη είναι η επίδραση του περιβάλλοντος στις ικανότητές του.

Μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι το φυσικό περιβάλλον επηρεάζει ιδιαίτερα τα άτομα που βρίσκονται σε κατάσταση εξάρτησης και τα άτομα που πάσχουν από γνωστικές διαταραχές. Είναι απαραίτητο να σχεδιαστούν περιβάλλοντα που προάγουν τη μέγιστη αυτονομία και ενσωμάτωση, καθώς και τη σωματική και ψυχολογική ευεξία και μεγιστοποιούν τις ικανότητες των ανθρώπων, δηλαδή περιβάλλοντα που διευκολύνουν.

Η προσωπική ικανότητα εξαρτάται από παράγοντες όπως η υγεία, οι αισθητηριακές ικανότητες, οι γνωστικές και κινητικές δεξιότητες. Η περιβαλλοντική ζήτηση, από την άλλη πλευρά, καθορίζεται από τα πραγματικά φυσικά χαρακτηριστικά του περιβάλλοντος και από τα υποκειμενικά.

Υπάρχουν διάφοροι περιβαλλοντικοί παράγοντες και χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την αντικειμενική και υποκειμενική ευημερία, για παράδειγμα: η προσβασιμότητα, η ασφάλεια, το φως, ο θόρυβος, ο τύπος πρόσβασης, η θέα προς τα έξω, η διακόσμηση, η ιδιωτικότητα, οι χώροι κοινωνικοποίησης, το μέγεθος των δωματίων, η οργάνωση ή η όρασή τους κ.λπ.

Όταν ένα άτομο βρίσκεται σε κατάσταση εξάρτησης ή πάσχει από γνωστική εξασθένιση, μπορεί να επηρεαστεί η μνήμη, η σκέψη, η κίνηση, ο προσανατολισμός, η κατανόηση, ο υπολογισμός, η μάθηση, η γλώσσα ή η ικανότητα να κάνει κρίσεις εκτός από τις απλές. Οι διαταραχές αυτές σχετίζονται με μειωμένο έλεγχο των συναισθημάτων, της κοινωνικής συμπεριφοράς και των κινήτρων. Σύμφωνα με την ομάδα του κρατικού κέντρου αναφοράς Imserso Alzheimer (CREA, Ισπανία), έχει αποδειχθεί ότι ορισμένα ψυχολογικά και συμπεριφορικά συμπτώματα της άνοιας, όπως η κατάθλιψη, η απάθεια, η περιπλάνηση και η επιθετικότητα, μπορούν να βελτιωθούν μέσω περιβαλλοντικών τροποποιήσεων.

Τα προβλήματα μνήμης, νοητικής και λειτουργικής εξασθένησης των ανθρώπων τα καθιστούν πιο ευάλωτα στις περιβαλλοντικές επιδράσεις(Briller et al., 2001), καθώς τα άτομα αυτά “γνωρίζουν μόνο ό,τι βλέπουν”, έχουν μεγάλες δυσκολίες να ερμηνεύσουν όλα όσα βλέπουν και τους περιβάλλουν, γεγονός που δημιουργεί μεγάλη σύγχυση και αγωνία. Είναι πολύ πιο ευάλωτα στις αλλαγές του περιβάλλοντός τους. Στην πραγματικότητα, όταν ένα άτομο με άνοια εντάσσεται σε ίδρυμα, μεταβαίνοντας από το να ζει στο σπίτι του σε ένα κέντρο φροντίδας, είναι μια από τις στιγμές της μεγαλύτερης αγωνίας και άγχους για το άτομο αυτό, το οποίο δεν καταλαβαίνει τι συμβαίνει, τι το περιβάλλει, ποιος το περιβάλλει, και μπορεί ακόμη και να αντιδράσει με μια ορισμένη επιθετικότητα σε αυτή την αγωνία.

Σε αυτές τις στιγμές τα περιβάλλοντα παίζουν θεμελιώδη ρόλο: ανάλογα με το πώς αυτά τα περιβάλλοντα είναι μελετημένα και σχεδιασμένα, μπορούν να ελαχιστοποιήσουν αυτά τα άσχημα συναισθήματα.

3.5.3. Θεραπευτικοί στόχοι ή βασικές πτυχές

Από τη βιβλιογραφία σχετικά με την περιβαλλοντική γεροντολογία και το σχεδιασμό για άτομα με άνοια, μπορούμε να εξάγουμε τους θεραπευτικούς στόχους ή τις βασικές πτυχές που πρέπει να ικανοποιεί ένα περιβάλλον, ανταποκρινόμενο στις ανάγκες και τα γνωστικά και συμπεριφορικά χαρακτηριστικά των ατόμων.

Υπάρχει μια ορισμένη συναίνεση σχετικά με τις βασικές πτυχές που πρέπει να πληροί ένα περιβάλλον σχεδιασμένο για την επίτευξη των στόχων που περιγράφηκαν προηγουμένως: να αντισταθμίζει όσο το δυνατόν περισσότερο την αναπηρία, να μεγιστοποιεί την ανεξαρτησία, να ενισχύει την προσωπική ταυτότητα, να βελτιώνει την αυτοπεποίθηση, να διαθέτει ιδιότητες που επιτρέπουν την κατανόηση της λειτουργίας του κτιρίου και τον εύκολο προσανατολισμό, να ελέγχει την ισορροπία των ερεθισμάτων, να προωθεί την κοινωνική αλληλεπίδραση, να παρέχει ιδιωτικότητα όταν υπάρχει η δυνατότητα, να παρέχει μονοπάτια περιπάτου, τόσο σε εσωτερικούς όσο και σε εξωτερικούς χώρους κ.λπ.

ΒΑΣΙΚΟ ΣΗΜΕΙΟ 1 – Η ανθρώπινη κλίμακα και το οικιακό περιβάλλον.

Η κλίμακα ή το μέγεθος ενός κτιρίου επηρεάζει τη συμπεριφορά όλων των ανθρώπων, αλλά ιδιαίτερα ενός ατόμου με άνοια. Η κλίμακα αυτή δεν σχετίζεται μόνο με το γενικό μέγεθος του κτιρίου, αλλά και με διάφορους άλλους παράγοντες: τον αριθμό των ατόμων που κάνουν χρήση αυτού του χώρου και με τους οποίους σχετίζεται το άτομο με άνοια, το μέγεθος των στοιχείων του κτιρίου, όπως τα δωμάτια, οι κοινόχρηστοι χώροι, οι διάδρομοι κ.λπ.

Κανένα άτομο, και λιγότερο απ’ όλα ένα άτομο με άνοια, δεν πρέπει να αισθάνεται εκφοβισμένο από το μέγεθος των χώρων γύρω του- μάλλον η ανθρώπινη κλίμακα, θα πρέπει να βοηθά το άτομο να αισθάνεται ότι έχει τον έλεγχο του χώρου.

ΚΥΡΙΟ ΑΞΟΝΑΣ 2 – Εξατομίκευση και οικείο συναίσθημα.

Η απώλεια του ανήκειν σε έναν τόπο και της περιουσίας συνδέεται στενά, κυρίως, με την εγκατάλειψη της συνήθους κατοικίας και τη μεταφορά σε κοινωνικά και υγειονομικά ιδρύματα.

Οι περιβαλλοντικές παρεμβάσεις που αποσκοπούν στη διατήρηση της προσωπικότητας του ατόμου συμβάλλουν στην αύξηση του αισθήματος του ανήκειν σε έναν τόπο, στη δημιουργία ενός συναισθηματικού περιβάλλοντος και στη μείωση της διέγερσης, του στρες κ.λπ. που συνδέονται με αυτές τις καταστάσεις. Δικά σας έπιπλα, σημαντικές αναμνήσεις, αντικείμενα, φωτογραφίες κ.λπ. βοηθούν στη διατήρηση αυτής της ταυτότητας και είναι πιο πιθανό να χρησιμοποιηθούν από τα άτομα με άνοια.

ΚΥΡΙΟΣ ΤΟΜΕΑΣ 3-Κοινωνική αλληλεπίδραση.

Η κοινωνική αλληλεπίδραση συμβάλλει στη συναισθηματική ευημερία των ανθρώπων, και φυσικά και στα άτομα με άνοια.

Ως εκ τούτου, η σημασία των περιβαλλόντων που συμβάλλουν, διευκολύνουν και τονώνουν τις κοινωνικές σχέσεις είναι προφανής: χώροι κατάλληλης κλίμακας, φιλόξενοι, άνετοι, με γωνιακές πολυθρόνες που διευκολύνουν τις συζητήσεις, σε κατάλληλες ομάδες, με καλό φωτισμό κ.λπ. διευκολύνουν την κοινωνική αλληλεπίδραση μεταξύ των ενοίκων, των μελών της οικογένειας και των φροντιστών.

ΒΑΣΙΚΟ ΣΗΜΕΙΟ 4 – Ιδιωτικότητα και προσωπικός έλεγχος.

Η δυνατότητα λήψης αποφάσεων είναι μια βασική πτυχή που σχετίζεται με την ποιότητα ζωής των ατόμων με άνοια. Υπό αυτή την έννοια, το περιβάλλον πρέπει να παρέχει ιδιωτικότητα όταν είναι απαραίτητο, την ανεξαρτησία των ανθρώπων και να ευνοεί ένα περιβάλλον που υποστηρίζει την ικανότητα λήψης αποφάσεων.

Το περιβάλλον αυτό πρέπει να δίνει τη δυνατότητα να επιλέγει κανείς αν θα είναι μόνος ή θα συνοδεύεται από φιλόξενους, προσβάσιμους και ασφαλείς χώρους και στις δύο περιπτώσεις και να μπορεί να αποφασίζει ποιον από τους δύο προτιμά.

ΒΑΣΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ 5- Παροχή αίσθησης εμπιστοσύνης και ασφάλειας.

Οι άνθρωποι πρέπει να αισθάνονται σε ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης και ασφάλειας, το οποίο τους επιτρέπει να ασκούν τις δραστηριότητές τους χωρίς κανένα εμπόδιο και τους ενθαρρύνει να το κάνουν. Τα μέλη της οικογένειας, με τη σειρά τους, πρέπει να αισθάνονται σίγουροι ότι το μέλος της οικογένειάς τους βρίσκεται σε ένα ασφαλές, αξιόπιστο μέρος και ότι θα του παρέχει την καλύτερη δυνατή ποιότητα ζωής.

Τα υπερβολικά προφανή μέτρα ασφαλείας και τα αισθητά εμπόδια μπορούν να προκαλέσουν στα άτομα με άνοια απογοήτευση, αναστάτωση και θυμό, οπότε τα μέτρα για την εξασφάλιση της εμπιστοσύνης πρέπει να είναι διακριτικά και ενσωματωμένα στο περιβάλλον.

ΚΥΡΙΟ ΑΞΟΝΑΣ 6-Μεγιστοποίηση του χωρικού και χρονικού προσανατολισμού.

Οι χώροι και τα δωμάτια πρέπει να είναι εύκολα εντοπίσιμα και αναγνωρίσιμα για τα άτομα με άνοια: ορατά από διάφορες γωνίες, με εργαλεία που σχετίζονται με τη χρήση τους (έπιπλα, διακόσμηση, ονόματα, αφίσες κ.λπ.), διατηρώντας τη θέση των χώρων και των επίπλων, αποφεύγοντας τον υπερβολικό θόρυβο για να μην αποσπάται η προσοχή, χρησιμοποιώντας αισθητηριακές ενδείξεις (η μυρωδιά του φαγητού στην κουζίνα, βλέποντας το στρωμένο τραπέζι κ.λπ.), χρησιμοποιώντας μεγάλα ρολόγια με σύμβολα για τις καθημερινές δραστηριότητες στους τοίχους κ.λπ.

ΒΑΣΙΚΟ ΣΗΜΕΙΟ 7-Ισορροπημένη αισθητηριακή διέγερση.

Η υπερβολική διέγερση ή η υπερδιέγερση, ιδίως ο θόρυβος, μπορεί να αλλάξει σημαντικά τη συμπεριφορά των ατόμων με άνοια, αναστατώνοντάς τα, αγχώνοντάς τα, μειώνοντας την ικανότητά τους να συγκεντρώνονται κ.λπ.

Η ανεπαρκής διέγερση, από την άλλη πλευρά, μπορεί να συμβάλει στην αύξηση της απάθειας, στην περαιτέρω μείωση των κοινωνικών επαφών και στην απομόνωση.

ΚΥΡΙΟ ΑΞΟΝΑΣ 8-Δρόμοι για περιπλάνηση.

Η ακανόνιστη βάδιση είναι ένα από τα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Αυτό το σύμπτωμα μπορεί να ελαχιστοποιηθεί ή να διοχετευτεί εάν υπάρχουν μονοπάτια ή διαδρομές όπου οι άνθρωποι μπορούν να περπατούν άσκοπα, σαφώς καθορισμένες, χωρίς εμπόδια, χωρίς περίπλοκες διασταυρώσεις, με σημεία ή στοιχεία ενδιαφέροντος κατά μήκος της διαδρομής και ευκαιρίες για κοινωνική αλληλεπίδραση.

Το ιδανικό σχήμα αυτών των μονοπατιών έχει τη μορφή βρόχου, όπου οι άνθρωποι ακολουθούν μια κυκλική διαδρομή και μπορούν να περπατούν μέχρι να αποφασίσουν να σταματήσουν χωρίς να εμποδίζεται η περιπλάνηση τους από οτιδήποτε.

ΒΑΣΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ 9-Υποστήριξη των λειτουργικών δεξιοτήτων των ανθρώπων.

Είναι σημαντικό το περιβάλλον να συμβάλλει στην αντιστάθμιση των σωματικών, γνωστικών και λειτουργικών αναπηριών των ατόμων με άνοια.

Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με τη χρήση διαφόρων μεθόδων ή εργαλείων, όπως: κατάλληλος φωτισμός που αποφεύγει τα φλας και τις υπερβολικές χρωματικές διαφορές που τα άτομα με άνοια δεν ξέρουν πώς να ερμηνεύσουν και μπορεί να τα παραλύσουν και να τα εμποδίσουν να συνεχίσουν να περπατούν, φυσικός φωτισμός μαζί με τεχνητό φως για να βοηθήσουν στην αντίληψη του βάθους πεδίου, αφαίρεση απότομων αντιθέσεων, χρωμάτων, θορύβου και περιττών αντικειμένων για να αποφευχθεί η απόσπαση της προσοχής κ.λπ.

ΒΑΣΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ 10- Η τεχνολογία στην υπηρεσία των ανθρώπων.

Είναι απαραίτητο να τεθεί στην υπηρεσία των ατόμων με άνοια, των συγγενών τους και των επαγγελματιών που εργάζονται μαζί τους όλη η διαθέσιμη τεχνολογία που μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους, ενσωματώνοντάς την στα περιβάλλοντα.