3.3 Μη φαρμακολογική προσέγγιση

Η συμμετοχή των ατόμων με άνοια σε δραστηριότητες και συζητήσεις ενισχύει τη γνωστική και κοινωνική λειτουργία. Η πιο συνηθισμένη μορφή γνωστικής διέγερσης περιλαμβάνει ομαδικές συνεδρίες υπό την καθοδήγηση ενός εκπαιδευμένου συντονιστή, για παράδειγμα συζητήσεις για το παρελθόν, γεγονότα της ημέρας, ταξίδια ή φαγητό, παιχνίδια λέξεων και κουίζ. Ολοένα και περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι τα προγράμματα γνωστικής διέγερσης ενισχύουν τη γνωστική λειτουργία σε άτομα με ήπια έως μέτρια άνοια, πέρα από τις όποιες φαρμακευτικές επιδράσεις. Τα θετικά αποτελέσματα φαίνεται να διατηρούνται έως και τρεις μήνες μετά το τέλος της θεραπείας. Επιπλέον, η αυτοαναφερόμενη ποιότητα ζωής και η ευεξία, η επικοινωνία και η κοινωνική αλληλεπίδραση φαίνεται επίσης να βελτιώνονται, ενώ οι επιδράσεις της γνωστικής διέγερσης στις διαταραχές της διάθεσης, στις δραστηριότητες της καθημερινής ζωής, στις προβληματικές συμπεριφορές ή στα αποτελέσματα των οικογενειακών φροντιστών είναι μάλλον ελάχιστες. Είναι ενδιαφέρον ότι οι μορφές γνωστικής διέγερσης που βασίζονται στον υπολογιστή έχουν αποδειχθεί εξίσου αποτελεσματικές με τις παραδοσιακές.

Προσφέρεται καθοδηγούμενη εξάσκηση σε τυποποιημένα καθήκοντα που στοχεύουν στη μνήμη, την ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών ή την οπτικοχωρική ικανότητα σε ατομικές ή ομαδικές συνεδρίες ή εναλλακτικά σε ηλεκτρονική μορφή (ψηφιακές ταμπλέτες). Διατίθενται εργασίες ποικίλης δυσκολίας, ώστε να ανταποκρίνονται στις δυνατότητες, τις ελλείψεις και τις ανάγκες του ατόμου. Η γνωστική εκπαίδευση μπορεί να περιλαμβάνει την εκμάθηση στρατηγικών μνήμης (μνημονικά). Τα άτομα με γνωστικές διαταραχές πριν από την άνοια φαίνεται να ωφελούνται περισσότερο, αλλά ακόμη σε μέτριο βαθμό, από τη γνωστική εκπαίδευση σε σύγκριση με τα άτομα που πάσχουν από άνοια όσον αφορά τη συνολική γνώση, την προσοχή και τη μνήμη. Η απουσία αποδεδειγμένων σημαντικών πλεονεκτημάτων μπορεί να αποδοθεί σε μεθοδολογικά ζητήματα που εμπόδισαν τις ερευνητικές προσπάθειες να εξεταστούν όλα τα πιθανά οφέλη που μπορεί να προκύψουν από τη γνωστική εκπαίδευση.

Η γνωστική αποκατάσταση είναι μια εξατομικευμένη μη φαρμακολογική θεραπευτική παρέμβαση που επικεντρώνεται στον προσδιορισμό προσωπικών και πραγματιστικών στόχων που θα μπορούσαν να επιτευχθούν με την ανάπτυξη και εφαρμογή αντισταθμιστικών στρατηγικών σε συνεργασία με το άτομο με άνοια και την οικογένειά του. Στοχεύει στη βελτίωση των επιδόσεων στις δραστηριότητες της καθημερινής ζωής και δεν επικεντρώνεται στη νόηση καθαυτή. Έχει αναφερθεί ότι τα άτομα με ήπια έως μέτρια άνοια επωφελούνται σημαντικά από λιγότερες από δέκα ατομικές συνεδρίες γνωστικής αποκατάστασης που παρέχονται από εξειδικευμένο εργοθεραπευτή στα σπίτια των συμμετεχόντων.

Ο προσανατολισμός στην πραγματικότητα αποσκοπεί στη μείωση της σύγχυσης και των συμπτωμάτων συμπεριφοράς σε άτομα με άνοια, προσανατολίζοντας το άτομο στο χρόνο και τον τόπο. Ο προσανατολισμός στην πραγματικότητα, που χρησιμοποιείται ευρέως, περιλαμβάνει συχνά ομαδικές συνεδρίες παρόμοιες με εκείνες σε μια τάξη και συνήθως πραγματοποιείται καθημερινά για 30 λεπτά. Αυτές οι συνεδρίες παρουσιάζουν συχνά προσωπικές και τρέχουσες πληροφορίες στους συμμετέχοντες μέσω της χρήσης παιχνιδιών, παζλ, ημερολογίων και πινάκων πραγματικότητας.

Η θεραπεία αναπόλησης προκαλεί την ανάκληση παρελθοντικών γεγονότων, δραστηριοτήτων και αναμνήσεων με τη χρήση απτών βοηθημάτων, όπως φωτογραφίες, οικεία αντικείμενα από το παρελθόν, μουσική και ταινίες. Ενώ η ανάμνηση πρόσφατων αναμνήσεων (π.χ. τι έφαγε κάποιος για μεσημεριανό γεύμα) μπορεί να αποδειχθεί δύσκολη για τα άτομα με άνοια, οι μακροχρόνιες αναμνήσεις προσωπικής σημασίας μπορούν να παραμείνουν εύκολα προσβάσιμες. Η θεραπεία της ανάμνησης ενθαρρύνει τους συμμετέχοντες να μιλούν για τις εμπειρίες του παρελθόντος, μειώνοντας έτσι την απαίτηση για τις μειωμένες γνωστικές ικανότητες και ενθαρρύνοντας παράλληλα τις διατηρούμενες ικανότητες. Τα στοιχεία 13-20 δείχνουν ότι η αναπόληση είναι ένα αποτελεσματικό μέσο για τη βελτίωση της διάθεσης των ατόμων με άνοια, αλλά τα αποτελέσματα είναι ανάμεικτα όσον αφορά το οριστικό γνωστικό όφελος. Η παρέμβαση χορηγείται είτε σε ομαδικό πλαίσιο, συνήθως μία φορά την εβδομάδα, εστιάζοντας στην ελεύθερη ανάκληση αναμνήσεων είτε σε ατομική βάση στο πλαίσιο μιας εστιασμένης ανασκόπησης της ζωής.

Επικύρωση σημαίνει να αναγνωρίσουμε την υποκειμενική άποψη των ατόμων με άνοια και να προσπαθήσουμε να ερμηνεύσουμε τις λεκτικές και μη λεκτικές εκφράσεις τους που υποκινούνται και αντανακλούν άμεσα προσωπικά κίνητρα. Σκοπεύει να επικυρώσει την αντιλαμβανόμενη πραγματικότητα και τη συναισθηματική εμπειρία ενός ατόμου. Ο θεραπευτής παρέχει συμφωνία, υποστήριξη, ενθάρρυνση, ενσυναίσθηση, έπαινο και παρηγοριά. Παρά τις αρκετές ανακολουθίες μεταξύ των ερευνητικών ευρημάτων, σε αρκετές μελέτες έχει παρατηρηθεί μείωση των προκλητικών συμπεριφορών και των καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Σημειωτέον, δεν αναφέρθηκαν επιδράσεις στη γνωστική ικανότητα ή στις δραστηριότητες της καθημερινής ζωής.

Η βελτίωση της φυσικής κατάστασης των ατόμων με άνοια σχετίζεται με καλύτερες επιδόσεις στις δραστηριότητες της καθημερινής ζωής και μικρότερη επιβάρυνση των φροντιστών. Παρά τις διαπιστωμένες ευεργετικές επιδράσεις σε διάφορους τομείς της νόησης σε άτομα με γνωστική διαταραχή πριν από την άνοια, οι επιδράσεις της σωματικής άσκησης στο στάδιο της άνοιας είναι αμφισβητήσιμες. Όπως οι ηλικιωμένοι γενικά, έτσι και τα άτομα με άνοια συνιστάται να κάνουν τουλάχιστον 30 λεπτά μέτριας (αερόβιας) άσκησης τουλάχιστον πέντε ημέρες την εβδομάδα. Μια τέτοια σύσταση παρόλα αυτά, φαίνεται να είναι σε πολλές περιπτώσεις μη ρεαλιστική.

Η καλλιτεχνική θεραπεία έχει συστηθεί ως θεραπεία για τα άτομα με άνοια, καθώς έχει τη δυνατότητα να προσφέρει ουσιαστική διέγερση, να βελτιώσει την κοινωνική αλληλεπίδραση και να βελτιώσει τα επίπεδα αυτοεκτίμησης (αναφορά Killick and AllanKillick & Allan 1999). Δραστηριότητες όπως το σχέδιο και η ζωγραφική θεωρούνται ότι παρέχουν στα άτομα την ευκαιρία για αυτοέκφραση και την ευκαιρία να επιλέξουν τα χρώματα και τα θέματα των δημιουργιών τους.

Περισσότερο από την ακρόαση μουσικής, η αναπαραγωγή μουσικής ενεργοποιεί πολλά μέρη του εγκεφάλου ταυτόχρονα. Τα συναισθήματα διεγείρονται, οι μνήμες ξυπνούν, η έκφραση των συναισθημάτων ενισχύεται, η κοινωνική αλληλεπίδραση διευκολύνεται. Η μουσικοθεραπεία μπορεί να λάβει διάφορες μορφές. Αυτές περιλαμβάνουν πιο παθητικές προσεγγίσεις, όπως η ακρόαση μουσικής (ηχογραφημένης ή ζωντανής), η παροχή μιας εξατομικευμένης (προτιμώμενης μουσικής) μουσικής λίστας σε ένα iPod, ή ενεργητικές προσεγγίσεις, όπως το τραγούδι γνωστών τραγουδιών σε μια ομάδα ή το παίξιμο ενός μουσικού οργάνου. Η μουσικοθεραπεία βελτιώνει τα καταθλιπτικά και αγχώδη συμπτώματα, την ταραχή και τις προκλητικές συμπεριφορές, ενώ διατηρεί τις αντιληπτικοκινητικές δεξιότητες. Σε αντίθεση με την παθητική μουσικοθεραπεία, η ενεργητική μουσικοθεραπεία, που είναι πιο κατάλληλη για άτομα με ήπια έως μέτρια άνοια, έχει αποδειχθεί ότι βελτιώνει τη γενική γνωστική ικανότητα.

Η χρήση καθαρών αιθέριων ελαίων από αρωματικά φυτά προάγει τη χαλάρωση και τον ύπνο, την ανακούφιση από τον πόνο, τη βελτίωση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων, καθώς και τις επιθετικές τάσεις και περαιτέρω προκλητικές συμπεριφορές. Παρ’ όλα αυτά, οι παρατηρήσεις των κλινικών δοκιμών φαίνεται να είναι κάπως ασυνεπείς.

Η πολυαισθητηριακή διέγερση ή “snoezelen” είναι για άτομα σε προχωρημένα στάδια άνοιας. Βασίζεται στην υπόθεση ότι η στέρηση των αισθήσεων οδηγεί σε διέγερση, άγχος και/ή άσκοπη περιπλάνηση. Στην πολυαισθητηριακή διέγερση οι αισθήσεις απευθύνονται στο φωτισμό, τα χρώματα, την αφή, τις μυρωδιές και τους ήχους που παρέχονται σε κατάλληλα σχεδιασμένα περιβάλλοντα. Η πολυαισθητηριακή διέγερση συμβάλλει στη βελτίωση των συμπτωμάτων συμπεριφοράς και των διαταραχών της διάθεσης κατά τη διάρκεια και αμέσως μετά τις συνεδρίες. Η αποτελεσματικότητα του “snoezelen” μακροπρόθεσμα είναι ακόμη μη μετρήσιμη.

Η θεραπεία με έντονο φως (BLT) συνίσταται στην έκθεση στο φως της ημέρας ή σε συγκεκριμένα μήκη κύματος φωτός με τη χρήση πολυχρωματικού πολωμένου φωτός, λέιζερ, διόδων εκπομπής φωτός, λαμπτήρων φθορισμού, διχρωικών λαμπτήρων ή πολύ φωτεινού φωτός πλήρους φάσματος.

Βασιζόμενες στην αλληλεπίδραση μεταξύ της γνωστικής λειτουργίας, των συναισθημάτων και της συμπεριφοράς, οι παρεμβάσεις CBT στην άνοια επικεντρώνονται στην ανάπτυξη στρατηγικών συμπεριφοράς, όπως η αύξηση του επιπέδου δραστηριότητας, η εισαγωγή ευχάριστων δραστηριοτήτων στην καθημερινή ρουτίνα, η πρακτική επίλυση προβλημάτων και η εφαρμογή αντισταθμιστικών στρατηγικών ή εργαλείων. Οι παρεμβάσεις αυτές συμβάλλουν στην αντιμετώπιση των καταθλιπτικών και αγχωδών συμπτωμάτων των ατόμων με άνοια.

Η διαπροσωπική θεραπεία, εξετάζει τη δυσφορία του ατόμου μέσα σε ένα διαπροσωπικό πλαίσιο (αναφορά Weissman, Markowitz και KlermanWeissman et al, 2000). Υπό αυτή την έννοια, υπάρχει μεγάλη επικάλυψη με την ανθρωποκεντρική εργασία. Χρησιμοποιεί ένα συγκεκριμένο πλαίσιο στο οποίο η αγωνία του ατόμου εννοιολογείται μέσω ενός από τους τέσσερις τομείς: διαπροσωπικές διαμάχες, διαπροσωπικές/προσωπικές δυσκολίες, πένθος και μεταβατικά γεγονότα/γεγονότα ζωής. Παρά την ύπαρξη καλών εμπειρικών στοιχείων για την επιτυχία αυτής της μορφής θεραπείας σε ηλικιωμένους, έχει χρησιμοποιηθεί μόλις πρόσφατα στην άνοια (αναφορά James, Powell και KendellJames et al, 2003).

Η θεραπεία με τη βοήθεια ζώων (AAT) περιλαμβάνει συνήθως την αλληλεπίδραση μεταξύ ενός ασθενούς και ενός εκπαιδευμένου ζώου, με τη βοήθεια ενός ανθρώπου-χειριστή, με θεραπευτικό στόχο, όπως η παροχή χαλάρωσης και ευχαρίστησης ή η ενσωμάτωση δραστηριοτήτων στη φυσική θεραπεία ή την αποκατάσταση. Το θεραπευτικό αποτέλεσμα έχει περιγραφεί από τους Baun και McCabe σε σχέση με το στάδιο της άνοιας και τη θετική επίδραση στους φροντιστές.